Khi học về cơ thể người, người học thường gặp một khó khăn: kiến thức được chia thành nhiều chương, nhưng cơ thể lại hoạt động như một hệ thống. Biết tên một cấu trúc chưa chắc đã hiểu chức năng; nhớ các bước của một cơ chế chưa chắc đã giải thích được vì sao cơ chế ấy cần thiết.
Giáo trình Sinh học cơ thể người được tôi biên soạn chủ yếu để phục vụ đào tạo giáo viên và người học cần kiến thức nền tảng. Quá trình ấy đòi hỏi vừa đối chiếu chuyên môn, vừa lựa chọn cách trình bày phù hợp với người học Việt Nam. Bài viết này chia sẻ các công việc và bài học từ quá trình biên soạn, theo trải nghiệm của chính tác giả.
1. Bắt đầu từ người sẽ sử dụng giáo trình
Đối tượng chính của giáo trình là người học trong đào tạo giáo viên và những người cần một nền tảng về cơ thể người. Không phải ai cũng học chuyên sâu về y — sinh học. Vì thế, việc chọn nội dung cần tính đến kiến thức nền, mục đích học và cách người đọc sử dụng sau này.
Đối với người học để trở thành giáo viên, hiểu đúng còn liên quan đến khả năng giải thích cho người khác. Một thuật ngữ cần được đặt trong quan hệ giữa cấu trúc, chức năng và cơ chế. Khi đọc một chương, người học nên nhìn thấy các ý nối với nhau, thay vì chỉ nhận một danh sách cần ghi nhớ.
Từ yêu cầu đó, tôi xây dựng cấu trúc nội dung theo chương và đối chiếu kiến thức từ các giáo trình sinh học, giải phẫu và sinh lí học uy tín. Công việc không dừng ở việc gom thông tin; cần biên tập lại để phù hợp với đối tượng sử dụng.
2. Lựa chọn kiến thức là một quyết định sư phạm
Một lĩnh vực có thể có rất nhiều chi tiết đúng, nhưng không phải chi tiết nào cũng cần xuất hiện ở cùng mức độ trong giáo trình nền tảng. Khó khăn là xác định phần nào giúp người học nắm cơ chế và phần nào nên được trình bày như nội dung mở rộng.
Trong quá trình biên soạn, tôi phải cân nhắc giữa tính chính xác khoa học với sự dễ hiểu. Một đoạn quá ngắn có thể bỏ mất điều kiện làm kết luận đúng; một đoạn quá nhiều thuật ngữ có thể khiến người đọc không thấy ý chính. Điều cần giữ là quan hệ giải thích giữa các thành phần.
Có thể hình dung bằng một ví dụ minh họa: khi học vận chuyển qua màng, chỉ gọi tên khuếch tán và vận chuyển chủ động chưa đủ. Người học cần biết mình phải xét chiều di chuyển, gradient, protein và nguồn năng lượng. Đây là ví dụ về cách tổ chức việc hiểu, không phải mô tả một trang cụ thể của giáo trình.
3. Đối chiếu nguồn để giữ tính nhất quán
Tôi tổng hợp và đối chiếu kiến thức từ các giáo trình sinh học, giải phẫu và sinh lí học uy tín. Mỗi nguồn có thể có cách tổ chức, mức độ chi tiết hoặc cách diễn đạt khác nhau. Việc biên tập cần làm rõ thuật ngữ và phạm vi của khái niệm, tránh ghép các đoạn thành một nội dung thiếu thống nhất.
Đối chiếu cũng giúp nhìn thấy điều kiện của một mô hình. Một sơ đồ nhập môn thường đã giản lược; khi sử dụng để giải thích, cần biết phần nào được giữ và phần nào không thể suy ra từ hình. Người biên soạn phải kiểm tra cả văn bản và hình, vì hai phần có thể cùng đúng riêng lẻ nhưng chưa khớp khi đặt cạnh nhau.
Quá trình này cho tôi thấy rằng diễn đạt dễ hiểu không đồng nghĩa với bỏ bớt mọi chi tiết khó. Có những điều kiện cần nói rõ để tránh hiểu sai. Việc lựa chọn nằm ở cách sắp xếp và giải thích, không chỉ ở độ dài của đoạn văn.
4. Hình minh họa cần phục vụ một câu hỏi
Xây dựng hệ thống hình minh họa là một phần của quá trình biên soạn. Với kiến thức cơ thể người, hình giúp người đọc quan sát vị trí, quan hệ và trình tự mà lời mô tả đơn thuần có thể khó thể hiện. Nhưng hình chỉ hữu ích khi người đọc biết cần nhìn vào điều gì.
Một câu hỏi có thể dẫn việc đọc hình: cấu trúc này nằm ở đâu, nối với bộ phận nào, mũi tên thể hiện tác động gì? Nếu người học chỉ nhìn hình như một bản danh mục tên gọi, phần giải thích cơ chế vẫn có thể bị bỏ qua.
Vì vậy, khi sử dụng hình trong dạy học, tôi cần chú ý sự tương ứng giữa lời giải thích với nhãn và hướng biểu diễn. Hình đẹp về trình bày chưa đủ. Tính đúng của chi tiết và sự phù hợp với ý cần dạy mới quyết định nó có giúp người học hay không.
5. Bản in trắng đen và bộ hình màu
Giáo trình hiện đã được xuất bản chính thức. Bản in sử dụng hình ảnh trắng đen; tôi có lưu bộ hình màu để hỗ trợ người đọc và sử dụng trong giảng dạy. Hai hình thức này tạo ra những điều kiện trình bày khác nhau, cần được tính đến khi khai thác học liệu.
Với hình trắng đen, người đọc cần dựa vào đường nét, kí hiệu và nhãn. Với hình màu, màu sắc có thể giúp phân biệt nhóm hoặc theo dõi thành phần, nhưng không nên là căn cứ duy nhất để hiểu quan hệ. Khi chuyển hình sang bài giảng, cần giữ các chỉ dẫn để người học đọc được ngay cả khi màu hiển thị khác.
Bộ hình màu là tài nguyên hỗ trợ, không thay thế phần giải thích. Giá trị của hình vẫn nằm ở cách đặt câu hỏi và nối quan sát với cơ chế. Việc chia sẻ hay tái sử dụng từng hình cũng cần được thực hiện theo quyền sử dụng phù hợp; bài viết này không cấp một giấy phép chung cho toàn bộ hình trong giáo trình.
6. Câu hỏi ôn tập giúp người học quay lại cơ chế
Trong quá trình biên soạn, tôi xây dựng hệ thống câu hỏi ôn tập. Câu hỏi cần giúp người học xác định ý chính và kiểm tra cách hiểu, không chỉ tìm lại một câu trong văn bản. Một câu hỏi có thể yêu cầu giải thích, so sánh hoặc đọc một hình trong điều kiện cụ thể.
Ví dụ minh họa cho cách tự học: sau khi đọc một cơ chế, hãy thử giải thích mà không nhìn tài liệu, rồi đối chiếu để tìm chỗ còn thiếu. Nếu nhớ tên nhưng không nối được các bước, cần quay lại quan hệ nhân quả. Nếu giải thích đúng bằng lời nhưng đọc nhầm hình, cần luyện cách xác định thành phần trên sơ đồ.
Không phải mọi câu hỏi đều cần phức tạp. Một câu hỏi ngắn nhưng đúng trọng tâm có thể cho thấy người học đang nhầm ở đâu. Điều quan trọng là câu trả lời cần có căn cứ và người học biết phần nào phải xem lại sau khi tự kiểm tra.
7. Giáo trình và bài giảng hỗ trợ nhau
Bài giảng có người dạy dẫn dắt, trao đổi và điều chỉnh theo lớp. Giáo trình cần giúp người học đọc lại, chuẩn bị và kết nối các ý ngoài giờ học. Hai phương tiện có thể cùng phục vụ một mục tiêu nhưng không nên chỉ lặp lại nguyên dạng của nhau.
Khi sử dụng giáo trình, có thể chọn một phần để đọc trước, dùng giờ học cho giải thích và thảo luận, rồi quay lại câu hỏi ôn tập. Đây là một phương án sử dụng học liệu; cách áp dụng cần được điều chỉnh theo học phần và trình độ người học.
Đối với sinh viên Sư phạm Sinh học, một cách khai thác khác là tập chuyển một ý trong giáo trình thành lời giải thích cho đối tượng khác. Khi làm vậy, cần giữ khái niệm đúng và nhận diện chỗ đã giản lược. Việc đổi cách diễn đạt không nên làm mất điều kiện của kết luận.
8. Bài học từ quá trình biên soạn
Trải nghiệm này nhấn mạnh với tôi ba công việc cần đi cùng nhau: lựa chọn kiến thức, đối chiếu chuyên môn và thiết kế cách học. Nếu chỉ tập trung vào một phần, giáo trình có thể đầy đủ nhưng khó đọc, dễ đọc nhưng thiếu chính xác hoặc có hình đẹp mà chưa giúp giải thích.
Tôi cũng thấy rõ vai trò của việc xác định người học từ đầu. Một nội dung phù hợp với chuyên gia có thể cần cách tổ chức khác khi dùng cho nền tảng đào tạo giáo viên. Người biên soạn cần liên tục hỏi người đọc sẽ sử dụng kiến thức để làm gì.
Giáo trình đã xuất bản là một sản phẩm cụ thể của quá trình ấy. Việc sử dụng trong học tập và giảng dạy tiếp tục tạo cơ hội xem xét cách trình bày và cách khai thác học liệu. Mục tiêu vẫn là giúp người học hiểu cơ thể người bằng các quan hệ có thể giải thích.
5 ý chính cần nhớ
- Giáo trình được biên soạn cho đào tạo giáo viên và kiến thức nền tảng về cơ thể người.
- Lựa chọn nội dung phải gắn với đối tượng và mục đích học.
- Tính chính xác và cách trình bày dễ hiểu cần được kiểm tra cùng nhau.
- Bản in trắng đen và bộ hình màu có những cách khai thác khác nhau.
- Câu hỏi ôn tập nên giúp kiểm tra cơ chế và cách đọc hình.
Ghi chú về bài viết
Nội dung trải nghiệm được phát triển từ thông tin do tác giả Võ Văn Thanh cung cấp về quá trình biên soạn và tình trạng xuất bản. Hình trong bài là hình minh họa cho cách tổ chức việc học, không phải ảnh chụp trang sách hoặc một hình được trích từ giáo trình.
Đọc tiếp
Nếu đang học về cơ thể người, hãy bắt đầu từ một hình và thử giải thích mối liên hệ giữa cấu trúc với chức năng. Khám phá học liệu Sinh học để tiếp tục xây dựng nền tảng cho việc học và giảng dạy.
